Tại Khoa Cấp cứu, bệnh nhân nam N.V.C, 55 tuổi ở Phú Thọ được chuyển đến trong tình trạng đau vùng xoang hàm kèm cứng hàm nhẹ. Đáng chú ý, người bệnh trước đó hoàn toàn khỏe mạnh, không có bệnh nền như đái tháo đường hay suy giảm miễn dịch.
Trước khi chuyển tuyến, bệnh nhân đã được cơ sở y tế chẩn đoán theo dõi uốn ván, tuy nhiên các triệu chứng không điển hình và đáp ứng điều trị chậm.
Khi tiếp nhận, qua thăm khám lâm sàng, các bác sĩ nhận thấy bệnh nhân không có biểu hiện co cứng cơ toàn thân hay các dấu hiệu đặc trưng của uốn ván. Thay vào đó, triệu chứng nổi bật là đau xoang hàm và hạn chế há miệng mức độ nhẹ, gợi ý một nguyên nhân tiềm ẩn khác, nguy hiểm hơn.
ThS.BS Nội trú Nguyễn Kim Anh cho biết, từ những dấu hiệu “không khớp” này, ê-kíp đã chủ động mở rộng chẩn đoán, chỉ định chụp CT xoang để loại trừ các bệnh lý vùng mũi xoang. Kết quả hình ảnh cho thấy tổn thương xoang hàm có đặc điểm gợi ý nhiễm nấm xâm lấn kèm theo dấu hiệu ăn mòn cấu trúc xương xoang. Dựa trên lâm sàng và hình ảnh học, bệnh nhân được chẩn đoán nhiễm nấm đen xâm lấn xoang hàm (mucormycosis) – một bệnh lý hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, có khả năng tiến triển rất nhanh và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Ngay lập tức, ca bệnh được hội chẩn liên chuyên khoa với Khoa Phẫu thuật Tạo hình – Thẩm mỹ và Liên chuyên khoa. Bệnh nhân được chỉ định phẫu thuật cấp cứu tối khẩn, bởi nếu trì hoãn, nấm có thể nhanh chóng ăn mòn xương, lan vào ổ mắt, nhãn cầu hoặc xâm lấn lên não, khiến tiên lượng thay đổi hoàn toàn theo chiều hướng xấu.
Ca mổ được triển khai ngay sau đó. Trong quá trình phẫu thuật, ê-kíp ghi nhận rất nhiều ổ nấm đen đặc trong xoang hàm, lan rộng trên niêm mạc xoang. Tại thời điểm can thiệp, xương chưa bị tổn thương quá nhiều, đây là yếu tố then chốt cho thấy bệnh được phát hiện ở “thời điểm vàng”. Các bác sĩ tiến hành lấy bỏ triệt để toàn bộ tổ chức nấm, cắt lọc niêm mạc tổn thương, đồng thời mở thông xoang hàm vào hốc mũi và vách mũi nhằm đảm bảo dẫn lưu tốt, hạn chế nguy cơ tồn lưu nấm và tạo điều kiện thuận lợi cho điều trị kháng nấm sau mổ.
BS Kim Anh nhấn mạnh, với nhiễm nấm đen xâm lấn, sử dụng thuốc kháng nấm và phẫu thuật sớm đóng vai trò quyết định, không chỉ nhằm lấy bỏ tổ chức nhiễm nấm mà quan trọng hơn là chặn đứng đường lan của nấm. Loại nấm này có đặc tính phát triển rất nhanh và xâm lấn mạnh vào niêm mạc xoang, xương và đặc biệt là hệ mạch máu. Khi đã xâm nhập vào mạch máu, nấm có thể lan nhanh lên ổ mắt, nhãn cầu, não hoặc gây hoại tử diện rộng chỉ trong thời gian ngắn. Bác sĩ ví mức độ tiến triển của nấm đen giống như nấm mốc trong nồi cơm để quên qua đêm- chỉ sau một khoảng thời gian ngắn đã lan rộng và phá hủy toàn bộ môi trường xung quanh.
Song song với phẫu thuật, bệnh nhân bắt buộc phải điều trị thuốc kháng nấm đặc hiệu đường tĩnh mạch theo phác đồ tấn công kéo dài. Đây là nhóm thuốc chuyên sâu, cần theo dõi sát các chỉ số chức năng gan, thận và thường chỉ có tại các cơ sở điều trị tuyến trung ương. Sau can thiệp, tình trạng bệnh nhân hiện ổn định và đáp ứng điều trị bước đầu tốt.
Tuy nhiên, theo BS Kim Anh nhiễm nấm đen xâm lấn vẫn được xếp vào nhóm bệnh nặng do nguy cơ không thể làm sạch hoàn toàn các ổ nấm vi thể và khả năng tái xâm lấn vẫn còn. Thời gian điều trị thường kéo dài ít nhất 3–4 tuần với thuốc tấn công đường tĩnh mạch, sau đó tiếp tục duy trì bằng thuốc uống và theo dõi chặt chẽ.
Về yếu tố nguy cơ, BS Kim Anh cho biết bệnh lý này thường gặp nhất ở người đái tháo đường, đặc biệt khi kiểm soát đường máu kém, người suy giảm miễn dịch, người sử dụng corticoid kéo dài hoặc mắc các bệnh nền mạn tính. Tuy nhiên, trường hợp bệnh nhân không có bệnh nền như ca này cho thấy nấm đen xâm lấn hoàn toàn có thể xảy ra ở người trước đó khỏe mạnh, và chính điều này khiến bệnh dễ bị bỏ sót ở giai đoạn đầu. Trên thực tế, hầu hết mọi người đều tiếp xúc với bào tử nấm hằng ngày qua không khí, đất, cát hoặc thực phẩm để lâu ngày, nhưng chỉ những người có hệ miễn dịch suy yếu mới có nguy cơ cao phát triển thành bệnh lý xâm lấn nguy hiểm.
BS Kim Anh khuyến cáo, không chỉ lưu ý với những bệnh nhân mắc bệnh lý mạn tính mà kể cả ở những người khỏe mạnh, khi xuất hiện các triệu chứng mơ hồ như đau xoang kéo dài, cứng hàm, sưng đau vùng mặt, đau đầu không rõ nguyên nhân hoặc không đáp ứng điều trị thông thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên sâu để được thăm khám và chẩn đoán sớm. Với nhiễm nấm đen xâm lấn, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời chính là yếu tố sống còn, bởi chỉ cần chậm trễ khi nấm lan vào mạch máu lớn hoặc não, nguy cơ tử vong sẽ tăng lên rất nhanh.
